Risk faktörleri ve nedenleri
Risk faktörleri ve nedenleri
Gençlik çalışanlarının ruh sağlığını anlamada yapabileceği en önemli şeylerden biri, bir gencin zorluk yaşama riskini artırabilecek faktörleri belirlemektir.
Öncelikle, ruh sağlığı sorunları “birdenbire ortaya çıkmaz”. Gençlerle yakından çalışırken, bir şeylerin yolunda gitmediği anlara sık sık şahit oluruz; enerjide bir değişim, akranlarından uzaklaşma veya kaygıda ani bir artış gibi. Onları etkili bir şekilde desteklemek için, sadece ne olduğunu değil, nedenini de anlamak önemlidir. İşte burada risk faktörleri ve nedenler kavramları devreye giriyor.
Bu terimler genellikle aynı anlama geliyormuş gibi kullanılır, ancak ruh sağlığında -özellikle klinik veya gelişimsel bir bakış açısından- ruh sağlığı sorunlarının ortaya çıkışındaki farklı rolleri ifade ederler.
Risk faktörlerini, bir kişinin ruh sağlığı sorunu geliştirme olasılığını artıran koşullar veya deneyimler olarak düşünün. Bunlar, bir kişinin sorun yaşayacağını garanti etmez; sadece kırılganlığı artırırlar.
Öte yandan, neden daha doğrudan bir etkiye sahiptir. Bu, bir ruh sağlığı bozukluğunun gerçek gelişimini tetikleyen veya yol açan bir şeydir. Neden, özellikle zaten birden fazla risk faktörüne sahip bir kişide, bir sorunu harekete geçiren son itici güç gibidir. Dünya Sağlık Örgütü ve diatez-stres modeline (Monroe & Simons, 1991) göre, ruh sağlığı sorunları genellikle altta yatan bir kırılganlığı (“diatez” olarak adlandırılır) olan bir kişi önemli stres faktörlerine (neden) maruz kaldığında ortaya çıkar.
| Kategori | Risk faktörleri | Nedenler |
| Tanım | Zihinsel sağlık sorunu geliştirme olasılığını artıran koşullar veya deneyimler | Doğrudan zihinsel sağlık sorununa yol açabilecek belirli olaylar, koşullar veya biyolojik tetikleyiciler |
| Doğa | Genellikle kronik veya çevreseldirler — zamanla birikirler | Genellikle ani veya kliniktirler — doğrudan tetikleyici görevi görebilirler |
| Örnekler |
– Zorbalık veya akran reddi – Yalnızlık veya sosyal izolasyon – Aile içi çatışma veya ihmal – Yoksulluk içinde yaşamak – Ayrımcılık (ırkçılık, cinsiyetçilik, homofobi, engellilere yönelik ayrımcılık) – İstikrarsız barınma veya bakıma muhtaç olma – Genç bir bakıcı olmak (ebeveynine veya kardeşine bakmak) – Akademik baskı veya yüksek beklentiler – Destek hizmetlerine erişim eksikliği – Dijital aşırı yüklenme veya zararlı sosyal medya kullanımı |
– Travmatik olay (ör. saldırı, kaza, felaket) – Yas veya ani kayıp – Önemli bir ilişkinin kopması (örneğin, ani ayrılık, ebeveynlerin boşanması) – Şiddete veya istismara maruz kalmak – Madde bağımlılığı (alkol, uyuşturucu) – Kronik hastalık veya yaralanma – Ailede akıl hastalığı öyküsü – Hormonal veya nörolojik dengesizlik – Savaş veya yerinden edilme sürecini yaşamak (mülteci deneyimi) |
| Hastalığa neden olmadan var olabilirler mi? | Evet, zihinsel sıkıntı veya sorun olasılığını artırırlar, ancak maruz kalan herkes sorun geliştirmez. | Bazen, ancak nedenler genellikle zihinsel sağlık sorunlarının daha güçlü göstergeleridir. |
| Gençlik çalışanları nasıl yanıt verebilir? |
– Kapsayıcı ve damgalanmadan uzak ortamları teşvik edin. – Savunmasız gençler için bir düzen ve yapı oluşturun. – Dayanıklılığı, kimliği ve bağları güçlendiren gayri resmi etkinlikler sunun. – Gençlerin başa çıkma stratejileri geliştirmelerine yardımcı olmak – Erken destek sağlayın ve ne zaman yönlendirme yapmanız gerektiğini bilin. |
– Krizi tanıyın ve sakin bir şekilde müdahale edin. – Ruh sağlığı uzmanlarına yönlendirin. – Takip desteği ve topluma yeniden entegrasyon sağlamak. – Güvenilir yetişkinleri veya velileri sürece dahil edin. – Genç bireyin iyileşme sürecinde ve seçimlerinde ona güç verin. |
Unutmayalım ki, zihinsel sıkıntı, zihinsel sorun ve zihinsel bozukluk genellikle aynı nedenlere ve özellikle risk faktörlerine sahip değildir. Ayrıca, risk faktörlerinin ve nedenlerin bazen örtüşebileceğinin farkında olmamız da önemlidir. Zehirli bir ortam bir kişide sıkıntıya neden olabilirken, başka birinde -özellikle travma veya aile geçmişi söz konusuysa- tam teşekküllü bir zihinsel bozukluğa yol açabilir. Bir kişi okul konusunda stresli (sıkıntı) hissederken aynı zamanda bir ayrılıkla (sorun) da başa çıkmaya çalışıyor olabilir. ve aynı anda teşhis edilmiş panik ataklarını (bozukluğunu) yönetmek. Önemli olan şu: bunlar birbirinden bağımsız durumlar değil. Birbirleriyle bağlantılılar. Ve her genç, spektrumun neresinde olursa olsun, desteklenmeyi hak ediyor.
Bu nedenle, özellikle tanıma aşamasında çevrenizdeki genç bir kişiyle ilgili bazı şüpheleriniz varsa, risk faktörlerini ve nedenlerini belirlemenize yardımcı olabilecek bir sistem oluşturduk. Dahası, risk faktörlerini ve nedenlerini bilmek, öncelikle burada yapmaya çalıştığımız şeyi yapmamıza yardımcı olacaktır: elimizden geldiğince talihsiz ruh sağlığı sorunlarını önlemek.
Duygular
| Kategori | Zihinsel sıkıntı | Zihinsel sağlık sorunu | Zihinsel bozukluk |
| Tanım | Günlük yaşam zorluklarına verilen normal duygusal tepkiler. Kısa süreli ve sağlıklı başa çıkma stratejileriyle yönetilebilir. | Günlük işlevselliği etkileyen ancak klinik tanı kriterlerini karşılamayabilecek uzun süreli veya yoğun duygusal mücadele. | Düşünmeyi, ruh halini, davranışı veya günlük işlevselliği önemli ölçüde bozan, klinik olarak teşhis edilebilir durum. |
| Risk faktörleri |
– Akademik baskı – Sosyal medyada sosyal karşılaştırma – Yetersiz uyku veya beslenme – Aşırı yoğun program – Akranlarla yaşanan küçük anlaşmazlıklar |
– Kronik stres – Kimliğe dayalı ayrımcılık – Genç bir bakıcı olmak – Aile istikrarsızlığı – Duygusal ihmal |
-Ailede akıl hastalığı öyküsü – Erken çocukluk travması -Savaş veya yerinden edilmeye maruz kalma – Doğum öncesi madde maruziyeti – Kurumsal yetiştirme |
| Sebepler |
– Sınavda başarısız olmak – Kamuoyu önünde utanç duyma – Bir arkadaşla tartışma – Dışlanmak – Olumsuz geri bildirim |
– Uzun süreli bir arkadaşlığın sona ermesi – Destek sistemini kaybetmek – Uzun süreli zorbalık – Kayıptan kaynaklanan keder – Tekrarlanan akademik başarısızlık |
– Beyin hasarı – Madde kaynaklı psikoz – Travmatik beyin olayı – Şiddet veya istismardan kaynaklanan travma sonrası stres bozukluğu – Şiddetli hormonal dengesizlik |
| Hastalığa neden olmadan var olabilirler mi? | Evet — sıkıntı hayatın bir parçasıdır ve genellikle destek veya dinlenme ile çözülür. | Bazen — çözülmemiş sorunlar ele alınmazsa artabilir. | Nadiren — nedenler genellikle güçlü göstergelerdir ve klinik müdahale gerektirir. |
| Gençlik çalışanları nasıl yanıt verebilir? |
– Duygusal iniş çıkışları normalleştirmek – Başa çıkma araçlarını öğretin (günlük tutma, hareket etme, dinlenme) – daha fazlasını platformun yönetim bölümünde bulabilirsiniz. – Konuşmak için alan sunun – Akranlar arası bağlantıyı teşvik edin |
– Uyarı işaretlerini belirleyin – Sürekli destek sağlayın – Okul rehber öğretmenleriyle veya yerel ruh sağlığı hizmetleriyle bağlantı kurun. – Dayanıklılığa dayalı yöntemler kullanın |
– Sevk yollarını bilin – Kriz anında sakin kalın – Ruh sağlığı uzmanlarıyla iş birliği yapın. -Yargılayıcı olmayan, travma konusunda bilgili destek sunun. |
Dijital önleme
Ekranlar, akıllı telefonlar ve sosyal medyanın birer algı aracı olarak kullanıldığı bağımlılık davranışları.
Modern toplum, gençler için çeşitli risk faktörleri yaratan bir ortam oluşturmuştur ve biz de bu konuya özel olarak değinmeye karar verdik: Dijital teknolojiler gençlerin yaşamlarını ve ruh sağlıklarını önemli ölçüde etkiliyor ve bu nedenle platformumuz size bu bakış açısını sunacak. Bunun, büyümemizin ve gelişmemizin ayrılmaz bir parçası haline geldiğine inanıyoruz ve bu nedenle bunu belirtmenin önemli olduğunu düşünüyoruz. Bu bölüm şunlardan oluşacaktır:
Birçok insan ekran başında geçirdiği süreyi kontrol etmekte zorlanıyor. Sıklıkla düşünmeden telefonlarımızı elimize alıyoruz, sonsuz kaydırma işlemine dalıyoruz ve birdenbire saatlerin geçtiğini fark ediyoruz. Peki bu neden oluyor?
İşte başlıca nedenler:
Zorlu görevlerden kaynaklanan hayal kırıklığı ve can sıkıntısı
Zorlu görevlerden kaynaklanan hayal kırıklığı ve can sıkıntısı
Bir şey çok zor veya bunaltıcı geldiğinde, zorlukla yüzleşmek yerine ekranı kaydırmaya dalmak daha kolay oluyor.
Sosyal bağlantı, tanınma ve onaylanma ihtiyacı
Sosyal bağlantı, tanınma ve onaylanma ihtiyacı
Hepimiz görülmek, takdir edilmek ve dahil edilmek isteriz. Sosyal medya, beğeniler, yorumlar ve mesajlar aracılığıyla hızlı bir onay sağlar.
Sorumluluklardan ve gerçek hayattaki sorunlardan kaçınma
Sorumluluklardan ve gerçek hayattaki sorunlardan kaçınma
Birçok insan, iş, son teslim tarihleri veya kişisel sorunlarla uğraşmak yerine dikkatlerini dağıtmak için ekranlara yöneliyor.
Kaygı ve stresi azaltma
Kaygı ve stresi azaltma
Bir şey çok zor veya bunaltıcı geldiğinde, zorlukla yüzleşmek yerine ekranı kaydırmaya dalmak daha kolay oluyor.
Birkaç sorun
FOMO (Bir Şeyi Kaçırma Korkusu)
FOMO (Bir Şeyi Kaçırma Korkusu)
Mesajları, arkadaşlardan gelen güncellemeleri veya en son haberleri kontrol etme dürtüsü, insanları sürekli bağlantıda tutar.
Ekran süresi
Farkındalığı artırmak için ekran süresi istatistiklerini takip etmek faydalıdır. Özellikle aylık ve yıllık kullanıma bakıldığında rakamlar oldukça çarpıcıdır. Gençlik çalışanları, katılımcıları ortalama haftalık ekran sürelerini kontrol etmeye ve bunun bir ay, bir yıl, hatta 3, 5 veya 10 yıl boyunca kaç güne denk geldiğini hesaplamaya teşvik edebilirler.
Küresel akıllı telefon ve sosyal medya kullanım ortalamaları
Gençler genellikle çevrimiçi geçirdikleri zamanın farkında olmadıkları için, onlara dijital ortamlarda ortalama ne kadar zaman geçirdiklerini kademeli olarak gösteren bir tablo hazırladık. Bazıları ortalama oranların altında kalabilirken, bazıları ise önemli ölçüde üzerinde olabilir. Günlük yaşamın ve işleyişin bir parçası olarak aşırı kullanım, ruh sağlığımızı da şekillendirir.
Şimdi bunu biraz daha detaylandıralım.
Küresel akıllı telefon ve sosyal medya kullanım ortalamaları
Önemli çıkarımlar:
- Yılın 3 aydan fazla bir süresi akıllı telefonlarda ve sosyal medyada geçiriliyor.
- Haftada yaklaşık 50 saat ekran başında geçiriliyor; bu da tam zamanlı bir işe eşdeğer.
- Ekran süresini günde 1 saat azaltmak, gerçek hayattaki deneyimler için yılda 15 gün daha fazla zaman kazandırır.
Akıllı Telefonların ve Ekran Süresinin Etkisini Azaltmaya Yönelik Stratejiler
Bu durum hem genel olarak bireyler için hem de gençlerle yapılan etkinlikler, gençlik değişim programları vb. sırasında geçerlidir.
Ekran başında geçirilen süreyi azaltmak için yalnızca irade gücüne güvenemeyiz. Teknoloji bizi meşgul tutmak üzere tasarlanmıştır; şirketler, psikologların ve pazarlamacıların araştırmalarından yararlanarak telefonlarımızı tekrar tekrar elimize almamızı ve ekran başında mümkün olduğunca çok zaman geçirmemizi sağlarlar.
Bunun yerine, etkili stratejiler, bilinçsiz ekran kullanımını önlemek için dış sınırlar oluşturmaya odaklanır.
Gençlere sınır koymak ve onlarla birlikte uygulamak için en iyi 3 genel strateji.
| Kategori | Strateji | Açıklama / Eylemler |
| Bireysel stratejiler | 1. Uygulama sınırları belirleyin ve Ekran Süresi şifresi kullanın | Bağımlılık yapan uygulamalar için günlük sınırlar belirleyin. Ekran Süresi şifresi (iPhone) veya Uygulama Kilidi (Android) kullanın. Şifreyi güvendiğiniz bir kişiye verin. |
| Bireysel stratejiler | 2. Telefonunuzdan fiziksel mesafe oluşturun | Telefonunuza ulaşmayı zorlaştırın. Kapatın, başka bir odaya bırakın veya bir kutuya ya da arabaya kilitleyin. |
| Bireysel stratejiler | 3. Uygulamaları geçici olarak silin ve ‘telefonsuz’ günler belirleyin | Akşamları/hafta sonları sosyal medya uygulamalarını geçici olarak silin. Uygulama kullanım sürelerini sınırlayarak ‘telefonsuz’ günler belirleyin. |
| Gençlerle yapılacak etkinlikler için stratejiler | 1. Atölye çalışmaları sırasında akıllı telefon bağımlılığını azaltın | Telefon yerine kalem ve kağıt kullanın. El broşürleri hazırlayın ve yaratıcı, dijital olmayan yöntemler kullanın (örneğin, çizim, oyunculuk). |
| Gençlerle yapılacak etkinlikler için stratejiler | 2. ‘Telefonları Kutuda Bırakma’ Alışkanlığı Oluşturun | Odaklanmayı teşvik etmek için seanslar sırasında tüm telefonların konulduğu özel bir kutu kullanın. |
| Gençlerle Yapılacak Etkinlikler İçin Stratejiler | 3. Bir Meydan Okuma Haline Getirin | Ekran Süresi Meydan Okuması oluşturun. Sonunda en az ekran süresine sahip katılımcıyı ödüllendirin. |
| Gençlerle yapılacak etkinlikler için stratejiler | 4. Örnek olun | Ayrı bir kamera kullanın, notlarınızı kağıda alın ve yemeklerde veya boş zamanlarınızda telefon kullanmaktan kaçının. |
Sürekli bağlantı halinde olan gençler, öz imajlarını bozabilecek, sosyal karşılaştırmayı teşvik edebilecek ve her zaman ulaşılabilir, duyarlı veya performans sergileme baskısı yaratabilecek bir içerik akışına maruz kalırlar.
Dijital ortam, dinlenme ve uyarım, bağlantı kurma ve gözetim arasındaki sınırları bulanıklaştırabilir. Gençler genellikle bağlantıyı kesmekte zorlanırlar; bunun nedeni disiplin eksikliği değil, platformların onları meşgul tutmak üzere tasarlanmış olmasıdır. Bu durum, zihinsel yorgunluğa, uyku bozukluğuna, çevrimdışı sosyalleşmenin azalmasına ve özellikle onaylanmanın beğeniler, yorumlar veya algoritmik görünürlükle bağlantılı hale geldiği durumlarda artan kaygıya katkıda bulunur. Bir gençlik çalışanı olarak siz, dijital okuryazarlığı ve duygusal farkındalığı geliştiren yansıtıcı konuşmaları, küçük davranış değişikliklerini ve atölye uygulamalarını teşvik ederek önlemeyi destekliyorsunuz. Bu stratejiler, gençlerin çevrimiçi dünyanın zihinsel durumlarını ve benlik algılarını nasıl etkilediğinin daha fazla farkında olmalarını amaçlamaktadır.
Bu önemli konuları pratik bir şekilde ele almak için sizler için “Zihinsel Sağlık Önleme Küçük Kitabı”nı hazırladık. Gençlerle birlikte etkinlikler uygulamaya hazır mısınız?
